Czy mowa Twojego dziecka rozwija się prawidłowo?
Jeżeli chcesz sprawdzić, czy rozwój mowy Twojego dziecka przebiega w sposób prawidłowy, skonsultuj się z logopedą. Zapytaj, czy w przedszkolu lub szkole, do której uczęszcza dziecko, pracuje osoba prowadząca terapię wad wymowy. Takie konsultacje mogą się odbywać również w poradniach psychologiczno-pedagogicznych na terenie całego kraju. Logopeda wstępnie oceni prawidłowość budowy narządów artykulacyjnych, ale także ich sprawność, umiejętność wymawiania poszczególnych głosek i ich rozróżniania, zdolność tworzenia samodzielnej, spontanicznej wypowiedzi. Wydana przez logopedę opinia pozwoli podjąć decyzję, czy konieczna będzie terapia i jaki będzie jej zakres (w zależności od skomplikowania wady/wad, stopnia ich uporczywości).
Dziecko uczy się języka od drugiego człowieka. Ważny jest tu bezpośredni kontakt, obserwacja ruchów i ułożenia artykulatorów, czyli narządów służących do wymawiania. Połączone są owe ruchy z wydawaniem dźwięków mowy, odbieranych i przyswajanych przez dziecko. Mniej więcej do dwunastego roku życia nasz mózg pracuje w specyficzny sposób. Jest on wówczas ?nastawiony? na szczególnie intensywny tryb przyswajania, nauki mowy.
Z wiekiem tracimy taką zdolność. Dlatego też tak ważne jest, aby zadbać o właściwy rozwój małego dziecka. Być może warto też pomyśleć o nauce drugiego języka, wykorzystując tę plastyczność mózgu.
Od samego początku dziecko ćwiczy narządy, służące do tworzenia mowy, chociażby poprzez ssanie ? najkorzystniejsze jest tu ssanie piersi matki, jako że pracują wówczas żuchwa, język i wargi. W przypadku karmienia butelką, należy zadbać o zapewnienie prawidłowego ułożenia dziecka oraz odpowiedni smoczek, który będzie zmuszał do wysiłku. Otwór nie może więc być zbyt duży. Niekorzystny skutek może wywołać zbyt długie ssanie smoczka, i to nie tylko ze względu na ryzyko wystąpienia wad zgryzu. Im dłużej używany, tym trudniej odzwyczaić dziecko. Może to także spowodować trudności z przejściem od tak zwanego infantylnego sposobu połykania (język utrzymywany na dnie jamy ustnej) do połykania prawidłowego, związanego z unoszeniem języka do góry za zęby. Spowoduje to również trudności z wymawianiem niektórych głosek.
Warto wiedzieć, jak prawidłowo rozwija się mowa dziecka, aby wiedzieć, w jakich sytuacjach należy szukać pomocy u specjalisty, co powinno niepokoić rodzica, a co jest objawem prawidłowym. Około szóstego miesiąca życia pojawia się u dziecka gaworzenie (wcześniej mamy do czynienia z głużeniem, będącym czynnością niezamierzoną, odruchową, występującą także u dzieci niesłyszących). Pojawiają się wówczas wypowiedzi świadome; jedno- a później też dwusylabowe. Po pewnym czasie dziecko, pozytywnie wzmacniane przez osoby z najbliższego otoczenia, będzie powtarzało dźwięki należące do zakresu odpowiadającego dźwiękom właściwym językowi, którym posługują się rodzice (np. ma, ba, pa). Okres między pierwszym a drugim rokiem życia dziecka określa się mianem okresu wyrazu. Roczne dziecko wypowiada już od trzech do pięciu słów. Między drugim a trzecim rokiem życia pojawiają się pierwsze zdania, a dziecko powinno wypowiadać około 1000 słów. Mowa rozwija się w tym czasie niezwykle intensywnie. Nie jest ona jeszcze doskonała. Dziecko cały czas rozwija się i zaczyna wymawiać coraz więcej głosek, uczy się nowych słów, stosuje coraz więcej części mowy i form gramatycznych, udoskonalając swoją mowę. Do piątego roku życia muszą się pojawić głoski s, z, c, dz (chociaż zazwyczaj pojawiają się one wcześniej, pod koniec czwartego roku życia). Normą rozwojową dla głosek sz, ż, cz, dż oraz r jest szósty rok życia, chociaż ta granica przesuwa się, wskutek czego uznaje się, iż dziecko 5-6 letnie powinno prawidłowo wymawiać wszystkie głoski, oczywiście jeżeli nie występują żadne przeszkody anatomiczne, czy też nie pojawiają się zakłócenia lub zaburzenia rozwoju mowy. Najczęściej diagnozuje się u dzieci problemy z wymową głosek tak zwanych trzech szeregów (ś, ź, ć, dź, s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż) oraz r. Mogą one być zastępowane innymi, prostszymi dźwiękami; deformowane lub pomijane w wymowie. Często mamy też do czynienia z wymową międzyzębową głosek takich jak np. t, d, n, l, s, z, c, dz, r (lub tylko niektórych z nich). Wada ta cechuje się dosyć dużą uporczywością, dlatego też ważna jest współpraca z logopedą i wykonywanie zaleconych przez niego ćwiczeń w domu przed lustrem. Przyczyną występowania tej wady może być właśnie nieprawidłowy, infantylny sposób połykania, o którym była już mowa wcześniej. W trakcie tak intensywnego rozwoju języka, czyli mniej więcej od drugiego/trzeciego roku życia dziecka, może się pojawić tzw. rozwojowa niepłynność mowy (ma ona charakter przejściowy, fizjologiczny, związany z usprawnianiem narządów mowy), którą należy prawidłowo zdiagnozować w celu odróżnienia od jąkania. Warto w tym wypadku skonsultować się z logopedą, który poradzi, jak postępować z takim dzieckiem, w jaki sposób postępować w przypadku pojawiających się niepłynności, nie doprowadzając do przerodzenia się ich w jąkanie, będące już wadą. Nieprawidłowe jest także wypowiadanie po trzecim roku życia w sposób bezdźwięczny głosek dźwięcznych (np. fata zamiast wata), jak również wymowa nosowa głosek ustnych (konieczna może się tu okazać konsultacja z laryngologiem, w celu stwierdzenia, czy nie mamy do czynienia z przerostem trzeciego migdała i czy podniebienie miękkie pracuje właściwie).
W razie jakichkolwiek wątpliwości, czy rozwój mowy naszego dziecka przebiega w sposób prawidłowy, powinniśmy skonsultować się z logopedą. Zapytaj, czy w przedszkolu lub szkole, do której uczęszcza dziecko, pracuje osoba prowadząca terapię wad wymowy. Takie konsultacje mogą się odbywać również w poradniach psychologiczno-pedagogicznych na terenie całego kraju. Logopeda wstępnie oceni prawidłowość budowy narządów artykulacyjnych (w razie wątpliwości zaleci dodatkowe badania), ale także ich sprawność, umiejętność wymawiania poszczególnych głosek i ich rozróżniania (chociażby czy różnicuje p i b, jeżeli na przykład występuje u niego mowa bezdźwięczna, lub chociażby c i cz, jeżeli mówi capka zamiast czapka), zdolność tworzenia samodzielnej, spontanicznej wypowiedzi (tu zasób słownictwa, rozumienia wypowiedzi, sposób budowania zdań, zdolność opowiadania). Wydana przez logopedę opinia pozwoli podjąć decyzję, czy konieczna będzie terapia i jaki będzie jej zakres (w zależności od skomplikowania wady/wad, stopnia ich uporczywości).
Warto jeszcze pamiętać, iż czekając na samoczynne pojawienie się danej głoski można też, a nawet powinno się, stosować profilaktykę logopedyczną w postaci ćwiczeń polegających na poprawie sprawności artykulatorów, ale również skupionych na poszerzaniu zasobu słownictwa i rozwoju systemu składniowego. Niska sprawność narządów staje się często przeszkodą na drodze do wymówienia danych głosek. Wczesne zauważenie wad anatomicznych, jak na przykład zbyt krótkiego wędzidełka, może doprowadzić do szybkiego jego przycięcia i wyćwiczenia, dzięki czemu unikniemy trudności z wypracowaniem prawidłowego połykania i wymowy niektórych głosek. Ćwiczenia usprawniające narządy mowy można wykonywać w domu. Głoski wywołuje jednak i ocenia obecny stan wymowy właśnie logopeda. Systematyczne ćwiczenia w domu przed lustrem powinny być wykonywane jak najczęściej, właśnie według jego zaleceń. Znacznie usprawnia to pracę i skraca czas trwania terapii. Dziecko pozytywnie nastawione do terapii i odpowiednio zmotywowane, potrafi pod kierunkiem logopedy, czyli terapeuty mowy, pokonać swoje trudności i nauczyć się wymawiać poprawnie.
Bibliografia:
1. Logopedia - pytania i odpowiedzi. Podręcznik akademicki, t. 1 i 2, pod red. T. Gałkowskiego i G. Jastrzębowskiej, wydanie drugie zmienione i poszerzone, Opole 2003.
2. E. H. Lenneberg, Język w kontekście rozwoju i dojrzewania, [w:] Badania nad rozwojem języka dziecka, red. G. W. Shugar, M. Smoczyńska, Warszawa 1980, PWN.
3. G. Demel, Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola, wydanie siódme, Warszawa 2005.
Katarzyna Kubach-Pryczkowska, logopeda, Prywatny Ośrodek Terapii Pedagogicznej Kubos